نویسنده

دبیر آموزش و پرورش بانه(کردستان) دانش آموخته کارشناسی ارشد رشته فلسفه تعلیم و تربیت مدرس دانشگاه‌های پیام نور و آزاد واحد بانه.

چکیده

مقاله حاضر با هدف بررسی موضوع کودکی و نحوه‌ی بازنمایی آن در کتاب‌های درسی دوره اول ابتدایی در ایران به نگارش در می‌آید. آیا کودکان، بزرگسالان کوچکی هستند که تنها به لحاظ جثه با بزرگسالان تفاوت دارند؟ نگاه و تلقی رسمی به مفهوم کودکی که برآیند آن در روش‌های تعلیم و تربیت متبلور می‌شود، چگونه است؟ جایگاه «کودکی» در کتاب‌های درسی که بیانگر فلسفه، اهداف و آرمان‌های انسان‌سازی در نظام آموزشی هستند چگونه است؟ آیا کودکان در کتاب‌های درسی، از کودکی خویش زدوده می‌شوند یا این دوره به درازا کشیده می‌شود تا دیرتر از این جهان کودکانه گذر‌ کنند؟ از آنجا که کتاب‌های درسی در هر نظام آموزشی و به ویژه در نظام متمرکز ایران به عنوان تنها منابع آموزشی، همچنان یکه تازند، نویسنده بر آن است تا بر مبنای روش تحلیل محتوا به جستجوی پاسخ سؤالات و مفروض اصلی مقاله برود. جامعه آماری این پژوهش تمامی 20 جلد کتاب درسی دوره اول ابتدایی (پایه‌های اول، دوم و سوم) می‌باشد که در سال تحصیلی 94/93 در مدارس ایران تدریس شده‌اند. از آنجا که نمی‌توان با روش نمونه‌گیری به نتایج مورد نظر دست یافت می‌بایست تمام کتاب‌های این دوره از مقطع، مورد بررسی و تحلیل واقع شوند از این رو حجم نمونه در این پژوهش، همان جامعه آماری خواهد بود. استدلال کلی این مقاله آن است که کودکان در نظام آموزشی ایران، از طریق دو ساحت دین و سیاست،‌زودتر از حد طبیعی از کودکی خویش گرفته می‌شوند. در مجموع، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که در کتاب‌های درسی این دوره، نشانه‌ها و مصادیقی وجود دارند که در تعجیل و به پیش راندن دنیای کودکی به دنیای بزرگسالی نقش ایفا می‌کنند.

کلیدواژه‌ها

جنکس، کریس (1388)‌ دوران کودکی،‌ ترجمه سارا ایمانیان، تهران: نشر اختران.

اعزازی، شهلا (1376) جامعه‌شناسی خانواده،‌ تهران: انتشارات روشنگران و مطالعات زنان.

وندر زندن، جیمز ویلفرد (1385) روانشناسی رشد، ترجمه حمزه گنجی، تهران: نشر ساوالان.

آلیسون جیمز، کریس جنکس و آلن پروت (1385) جامعه‌شناسی دوران کودکی (نظریه‌پردازی درباره‌ی دوران کودکی)،ترجمه علیرضا کرمانی و علیرضا ابراهیم آبادی، تهران: نشر ثالث.

شارع‌پور، ‌محمود (1383) جامعه‌شناسی آموزش و پرورش، تهران: ‌سمت.

وینسنت، اندرو (1378) ایدئولوژی‌های مدرن سیاسی، ترجمه مرتضی ثاقب فر، تهران: ققنوس.

بهنام، جمشید (1383) تحولات خانواده (پویایی خانواده در حوزه‌های فرهنگی گوناگون)، ترجمه محمد جعفر پوینده، تهران: نشر ماهی.

پالمر، جوی آ، (2007) پنجاه اندیشمند علوم تربیتی (از پیاژه تا عصر حاضر)، ترجمه جمعی از مترجمان،‌ تهران: سمت.

برک، ‌لورا (1390) روان‌شناسی رشد (از لقاح تا کودکی)، ترجمه یحیی سید محمدی، تهران: ارسباران.

خلخالی، مرتضی (1380) «نظام آموزشی و نارسایی‌های برنامه‌ریزی»، گفتگو با نشریه سیاست روز (25/7/80).

متیوز، گرت (1391) «فلسفه دوران کودکی»، ترجمه داود قرجالود، کتاب ماه فلسفه، شماره 63، آذر.

موسوی بجنوردی، سید محمد (1382) «بررسی مفهوم و معیار کودکی در تفکر اسلامی و قوانین ایران برای بهره‌برداری از حقوق مربوطه»،‌ پژوهشنامه متین، زمستان 1382، شماره 21، ص 27.

نوذری، محمود (1390) «آموزش دین در دوره کودکی؛ ارزیابی انتقادی رویکرد روانشناختی»، نشریه تربیت اسلامی، پاییز و زمستان 1390، ص 174.

قایمی، علی (1373) «اقامه نماز در دوران کودکی و نوجوانی»،‌ نشریه پیوند،‌ بهمن 1373، ص 296.

شاه‌آبادی، حمیدرضا (1381) «کودکی مفهومی جدید است»،‌ کتاب ماه کودک و نوجوان، بهمن 1381، صص 34-26.

رضایی، محمد و غلامرضا کاشی، محمدجواد (1384) «چالش‌های بازتولید هژمونی دولت از طریق گفتمان مدرسه»، مجله جامعه‌شناسی ایران، شماره 4، 1384.

حاجی ده آبادی، محمد علی (1380) «بررسی و نقد اجمالی منابع موجود در زمینه آسیب‌شناسی تربیت دینی»، پژوهش‌های تربیت اسلامی،‌ شماره 6 تابستان 1380، صص 359-332.

موسوی رکنی، علی اصغر،‌ خلیلی افراتختی،‌ معصومه و ابراهیمی، جواد (1391) «بررسی ابعاد الزام فرزندان نابالغ به تکالیف دینی»، مجله علمی پژوهشی پژوهش‌های فقهی،‌ پاییز و زمستان 1391، صص 189-162.

‌سند تحول بنیادین آموزش و پرورش (1390) دبیرخانه شورای عالی آموزش و پرورش، (سند مشهد مقدس)، آذر ماه.

مهریزی، مهدی (1372) «بلوغ دختران»، نشریه فقه و اصول، بهمن، نشانه تعبدی، فصلنامه الهیات و حقوق، ‌بهار 1387، صص 296-229.

اسماعیل آبادی،‌ علی رضا و یزدی مقدم، حمیده (1387) «نگاه فقه تطبیقی به سن بلوغ؛ اماره تعبدی یا نشانه‌ی طبیعی»، فصلنامه الهیات و حقوق،‌ بهار.

صالحی عمران، ‌ابراهیم و شکیباییان، ‌طناز (1386) «بررسی میزان توجه به مؤلفه‌های هویت ملی در کتاب‌های درسی دوره آموزش ابتدایی»، فصلنامه مطالعات ملی،‌ بهار 1386، صص 84-63.

فیاض، ایراندخت (1387) «بررسی فراتحلیلی محتوای کتاب‌های درسی در رابطه با ارزش‌های اسلامی - ایرانی»، فصلنامه راهبرد فرهنگ، بهار 1387، صص 40-11.

فروتن، یعقوب (1390) «استراتژی جامعه‌پذیری دینی در ایران»،‌ فصلنامه مطالعات ملی، بهار 1392، صص 96-73.

شعبانی، زهرا (1384) «بررسی تطبیقی برنامه‌های درسی دینی و اخلاقی دوره ابتدایی در ایران و چند کشور جهان»، فصلنامه تعلیم و تربیت، پاییز 1384، صص 166-119.

روزنتال، فرانتس (1379) «کودک در اسلام»، ترجمه افسانه منفرد،‌ مجله مقالات و بررسی‌ها، دانشگاه تهران، تابستان 1379، صص 235-207.